Psikolojinin odaklandığı temel konu, dünyanın en karmaşık varlığı olan insandır. Bu sebeple psikolojiyi geniş ve karmaşık bir bilim dalı olarak tanımlamak mümkündür. Psikoloji deneyleri, bireyler ve toplum sağlığı açısından oldukça önemlidir. Ancak her bilim dalında olduğu gibi, psikolojide de deneyler sırasında beklenmedik sonuçlar ortaya çıkabiliyor!
Deney 1: Kalabalık mı yoksa tek bir kişi mi hayat kurtarır?
Birlikten kuvvet doğar atasözünden yola çıkarak, herkesin vereceği cevap bellidir: Tabii ki kalabalık! Bunu sorgulayan bir grup psikolog, bir oyuncuya kalabalığın yakınında epilepsi nöbeti taklidi yapmasını sağladı ve şaşırtıcı bir sonuç elde ettiler… Tek başına olan kişilerin, yardıma muhtaç birine yardım etme olasılığı oldukça daha yüksek. “Seyirci etkisi” olarak bilinen bu durum, muhtaç birine yardım edilme ihtimalinin, bulunduğu alandaki kalabalık arttıkça düştüğünü gösteriyor. Herkes, orada bulunan başka birinin yardım edeceğini düşünerek yoluna devam ediyor; çoğu zaman hiç kimse yardım etmiyor…
Deney 2: Stanford Hapishane Deneyi
Stanford Üniversitesi’nde psikolog Philip Zimbardo tarafından gerçekleştirilen bu deneyin amacı, mahkum veya gardiyan olmanın psikolojik yönlerini incelemekti. 24 üniversite öğrencisi, mahkum veya gardiyan olarak seçilip, üniversitenin bodrum katındaki sahte hapishaneye yerleştirildi. Rol yapan bu sıradan üniversite öğrencilerinin davranışları aniden değişmeye başladı… Gerçek birer mahkum ve gardiyan gibi davranmaya başlayan öğrenci grubundaki mahkum olma rolündekiler, duygusal travmalar yaşarken, gardiyan pozisyonundakilerden birçoğunda sadist eğilimler belirmeye başladı. Üstelik mahkumlardan ikisi, deneyin başlarında devam edemeyeceklerini belirterek ayrıldılar. Sonuç olarak, Zimbardo altıncı günün sonunda deneyi sonlandırmak zorunda kaldı. Dünyanın en ünlü psikoloji deneylerinden biri haline gelen Stanford Hapishane Deneyi, beklenmedik sonucu nedeniyle pek çok filme ilham kaynağı olmuştur.
Deney 3: Paranın miktarı bakış açısını etkiliyor mu?
Bir grup öğrenciden, kendileri gibi öğrencilerin düzenlediği bir protestoyu bastıran polis memurlarını haklı çıkarmaya yönelik bir metin yazmaları istendi. Yazıları için 0.50 ile 10 dolar arasında değişen para teklifler edildi. Deneyin sonucunda ilginç bir durum ortaya çıktı… 0.50 dolar alan öğrencilerin, 10 dolar alanlara göre polise karşı daha fazla sempati ile yazdıkları metinler ortaya çıktı. Çünkü yüksek miktardaki para, öğrenciler tarafından rüşvet olarak algılanırken, düşük miktardaki para gerçek bir ödül olarak değerlendirildi.
Deney 4: Kayıp çocuk!
Kayıp çocuk deneyi, bireylerin algılarına dair eleştirel bir yaklaşım sergiliyor. Deney için, sözde kaybolmuş bir çocuğun fotoğrafının bulunduğu bir ilan, popüler bir mağazanın camına yapıştırıldı. Müşterilerden bazıları ilanı inceledi, bazıları ise pek dikkat etmedi. Ancak hiç kimse mağazanın içindeki çocuğu fark edemedi… Bu deney, “Günlük yaşamda çevremizde olup bitenlere ne kadar dikkat ediyoruz?” sorusunu gündeme getiriyor.
Deney 5: Canavara dönüşen insanlar
Salonun ortasında tepkisiz bir şekilde oturan bir kadın… Kadının yanında, üzerinde gül, tüy, makas ve tabanca gibi birçok nesnenin bulunduğu bir masa var… Deneye katılanların bu masadaki herhangi bir nesneyi seçerek, altı saat boyunca kadına istediklerini yapmalarına izin verildi. Bu korkutucu deneyin sonucu sizce nasıl olmuştur? Katılımcılar bir süre sonra kadının saçlarını kesmeye ve hatta onu dövmeye başladılar! Deneyin beklenmedik bir sonucu ortaya çıktı: Bir insanın canavara dönüşebilmesi için normal davranış kurallarının ortadan kalkması yeterli. Gördüğünüz gibi, psikoloji deneyleri bazen rahatsız edici gerçekleri ortaya çıkarabiliyor.
Deney 6: Hangi kişinin psikolojik sorunları var?
Yedi kişi, psikiyatri kliniğine başvurdu ve hepsi de acı çektiklerini belirterek kontrol altına alındı. Ancak bu hastaların hepsi aslında rol yapıyordu. Ayrıca, bu sahte hastalar arasında yer alan ünlü bir psikolog, belirtileri nasıl taklit ettiklerini açıklayan bir makale yayımladı. Bu durum, psikiyatrik tanıların güvenilirliğine gölge düşürdü. Psikolog, üç ay boyunca ismini verdiği bir hastaneye yeni “sözde hasta”lar göndereceğini söyleyerek psikiyatrilere dikkatli olmalarını tembihledi. Bu süre zarfında hastanede toplam 41 tane sözde hasta tespit edildi. Ancak psikolog, aslında hiç kimseyi bu hastaneye göndermedi…
